Οι εκλογές της 28ης Δεκεμβρίου αντιμετωπίζουν την πρόκληση των deepfakes: Ο κριτικός πολίτης ως αντίδοτο στην παραπληροφόρηση

Οι εκλογές της 28ης Δεκεμβρίου θα αποτελέσουν μια σημαντική δοκιμασία για την κοινωνία του Κοσσυφοπεδίου όσον αφορά την αντίσταση στους οπτικοακουστικούς χειρισμούς που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη. Σε προηγούμενες προεκλογικές εκστρατείες, οι οπτικοακουστικοί χειρισμοί με τεχνητή νοημοσύνη ήταν λίγοι ή σπάνιοι, αλλά τώρα τα deepfakes μπορούν εύκολα να παραχθούν ακόμη και στην αλβανική γλώσσα. Έτσι, αν νωρίτερα υπήρχε η παραγωγή deepfakes με χαρακτήρες που μιλούσαν στα αγγλικά, τώρα έχουμε δει ότι ο γλωσσικός περιορισμός δεν υπάρχει πλέον. 

Τα deepfakes που κυκλοφόρησαν πρόσφατα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είχαν κάποιες αδυναμίες, επομένως δεν ήταν τέλεια, κι όμως πολλοί πολίτες τα σχολίασαν σαν να ήταν αληθινά αυτά τα βίντεο. Πρέπει όμως να γίνει κατανοητό ότι η παραπληροφόρηση δεν λειτουργεί επειδή οι άνθρωποι είναι αδαείς, αλλά λειτουργεί επειδή είναι άνθρωποι. Έτσι, καθοδηγούνται από το συναίσθημα αντί για τη λογική. Οδηγούνται από προκαταλήψεις αντί για ορθολογική συλλογιστική. Οδηγούνται από συντομεύσεις λόγω γνωστικής υπερφόρτωσης και αυτό εμποδίζει την βαθύτερη ανάλυση οποιασδήποτε πληροφορίας. 

Πρέπει να εργαστούμε για να επεκτείνουμε την κριτική κρίση στην κοινωνία μας, η οποία θα κάνει τους ανθρώπους να αναλύουν κριτικά κάθε περιεχόμενο των μέσων ενημέρωσης που συναντούν και να μην καθοδηγούνται από αυτά που αναδεικνύουν οι ψυχολογικές μελέτες για να εξηγήσουν το «γιατί» πέφτουν θύματα παραπληροφόρησης. Μιλάμε για έννοιες όπως: η Επιβεβαιωτική Προκατάληψη, καθώς εμείς, ως ανθρώπινα όντα, τείνουμε να πιστεύουμε ό,τι ταιριάζει με τις πεποιθήσεις μας· στη συνέχεια, η Κινητοποιημένη Συλλογιστική, η οποία συνεπάγεται επιχειρηματολογία για την υπεράσπιση πεποιθήσεων ή αφηγήσεων που παρέχουν συναισθηματική άνεση, ακόμη και όταν είναι αναληθείς· και η Γνωστική Υπερφόρτωση, όταν λαμβάνουμε πάρα πολλές πληροφορίες που υπερβαίνουν την ικανότητα του εγκεφάλου να επεξεργάζεται και, κατά συνέπεια, αντιμετωπίζουμε δυσκολίες στην κατανόηση των πληροφοριών, στην πιο εις βάθος ανάλυσή τους. Αυτό επηρεάζει τους ανθρώπους να επιλέγουν τη συντόμευση και να μην επιβαρύνουν τον εαυτό τους περισσότερο, αλλά να αξιολογούν τις πληροφορίες χωρίς να τις σκέφτονται και να τις αναλύουν περισσότερο. Όταν αυτές οι τρεις έννοιες συνδυάζονται, εμποδίζουν την κρίση, παρεμβαίνουν στον τρόπο σκέψης και καθιστούν το άτομο ευάλωτο σε κάθε είδους χειραγώγηση. Επομένως, πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας στο αντίδοτο στην παραπληροφόρηση, που είναι η κριτική σκέψη. Αλλά, ταυτόχρονα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι η κριτική σκέψη δεν είναι ένα αυτόματο αντανακλαστικό, αλλά ένα ευρύ φάσμα δεξιοτήτων. Έτσι, η κριτική σκέψη υπερβαίνει τον προσδιορισμό του συγγραφέα του μηνύματος και περιλαμβάνει επίσης την ανάλυση του ποιος επωφελείται από αυτό το περιεχόμενο των μέσων ενημέρωσης. 

Η κριτική σκέψη μπορεί να είναι αποτελεσματική όταν το άτομο γνωρίζει τις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη σήμερα, για τη δημιουργία ήχου και βίντεο ακόμη και στην αλβανική γλώσσα. Όταν κατανοήσουμε πώς κατασκευάζονται τα deepfakes, τότε ίσως μπορέσουμε να αποδομήσουμε το ίδιο περιεχόμενο των μέσων ενημέρωσης. Επομένως, πρέπει να εργαστούμε σκληρά για να επεκτείνουμε τις δεξιότητες κριτικής σκέψης των πολιτών και την κρίση τους για το περιεχόμενο των μέσων ενημέρωσης στην κοινωνία μας, έτσι ώστε κάθε πολίτης να είναι προετοιμασμένος να αντιμετωπίσει το περιβάλλον πληροφοριών που τον περιβάλλει με αξιοπρέπεια. 

Σε μια μελέτη σχετικά με τη δυναμική της έκθεσης στην παραπληροφόρηση και την αξιοπιστία των πληροφοριών στο Κοσσυφοπέδιο, η οποία αναμένεται να δημοσιευτεί το πρώτο εξάμηνο του 2026, μαζί με τον συν-συγγραφέα αυτής της μελέτης, τον Βρετανό καθηγητή Darren Lilleker, προτείνουμε την εφαρμογή μιας πολυεπίπεδης λύσης, στην τυπική και άτυπη εκπαίδευση, με τη συμμετοχή διαφόρων φορέων της κοινωνίας, πολιτικών και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών. Η «εκπαίδευση στα μέσα ενημέρωσης» είναι το μάθημα που θα πρέπει να συμπεριληφθεί στα προγράμματα σπουδών που διδάσκονται από το δημοτικό σχολείο και μετά και, για αυτό, είναι απαραίτητο να υπάρχει μια εθνική στρατηγική, ένα εθνικό πρόγραμμα σπουδών και να προετοιμαστούν στελέχη, καθηγητές εκπαίδευσης στα μέσα ενημέρωσης, για μια αποτελεσματική επέκταση της εκπαίδευσης στα μέσα ενημέρωσης στην κοινωνία. Επί του παρόντος, η εκπαίδευση στα μέσα ενημέρωσης διδάσκεται κατά καιρούς ως μάθημα επιλογής και αφήνεται στην καλή θέληση των εκπαιδευτικών που θέλουν να εξοπλίσουν τους μαθητές με τις γνώσεις και τις δεξιότητες που θεωρούνται βασικές, σε σχέση με τα μέσα ενημέρωσης, την πληροφορία και την τεχνολογία. Εκτός από τα μαθήματα μιντιακής παιδείας που θα εξόπλιζαν τις νεότερες γενιές με τα εργαλεία, τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απαιτούνται για την κριτική αξιολόγηση των πηγών και την ικανότητα εντοπισμού της χειραγώγησης, είναι επίσης σημαντικό για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τα μέσα ενημέρωσης να οργανώσουν εκστρατείες ευαισθητοποίησης του κοινού, εργαστήρια και προγράμματα κατάρτισης για δημοσιογράφους που επικεντρώνονται στον εντοπισμό και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης. Επιπλέον, οι συνεργασίες μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, οργανισμών επαλήθευσης γεγονότων, όπως οι Krypometer και Hibrid, και των μέσων ενημέρωσης, θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια καλή λύση στο υπάρχον χάσμα μεταξύ της πρακτικής του επαλήθευσης γεγονότων και της καθημερινής λήψης πληροφοριών. 

Τέτοιες δραστηριότητες καλλιεργούν μια πιο κριτική και ανθεκτική στάση απέναντι στην παραπληροφόρηση, την οποία δεν μπορούμε να εξαλείψουμε εντελώς, αλλά μπορούμε να περιορίσουμε την εμβέλεια και τον αντίκτυπό της μέσω της εκπαίδευσης στα μέσα ενημέρωσης και της κριτικής σκέψης. Επομένως, είναι εξαιρετικά σημαντικό η κοινωνία μας να έχει πιο ενημερωμένους, κριτικούς πολίτες, ικανούς να πλοηγηθούν σε έναν ολοένα και πιο περίπλοκο κόσμο της πληροφορίας.

Αυξάνοντας την κοινωνική αντίσταση στην χειραγώγηση των πληροφοριών με ή χωρίς τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, συμβάλλουμε άμεσα στην ενίσχυση της δημοκρατίας.