Κοχύλια σε αντάλλαγμα για την ΕΕ: γιατί ο Ζελένσκι πήγε στη Σερβία και τι κέρδισαν και οι δύο πλευρές

Cili ishte kuptimi i vizitës së Zelenskyt, pasur parasysh se Vuçiq, një ditë më herët tha qartë se qëndrimi i Serbisë për të mos iu bashkuar sanksioneve kundër Rusisë mbetet i pandryshuar? Mënyra se si u zhvillua vizita tregon se ajo u duhej të dyve dhe ka arsye të besohet se ata përmbushën objektivat që patën

Jurij Pançenko (European Pravda/Ukrainska Pravda)

“Jam mirënjohës ndaj presidentit ukrainas për mbështetjen që po na jep në rrugën tonë drejt Evropës. Dua t’u them qytetarëve se nuk do të dëgjoni kurrë asnjë fjalë të keqe për Serbinë nga Volodymyr Zelensky. Dhe për këtë jam shumë mirënjohës”, deklaroi presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq - lideri i shtetit më miqësor ndaj Rusisë në Evropë - gjatë një paraqitjeje të përbashkët me gazetarët –.

Vizita e presidentit ukrainas në Beograd duket vërtet sensacionale. Kjo ishte vizita e parë e Volodymyr Zelenskyt në Serbi. Për më tepër, ajo zgjati dy ditë – të premten, më 7 gusht, Aleksandar Vuçiq organizoi një darkë joformale për homologun ukrainas, ndërsa të gjitha aktivitetet zyrtare u zhvilluan të nesërmen.

Një format i tillë zakonisht nënvizon marrëdhënie veçanërisht të afërta mes vendeve dhe liderëve të tyre. Por a ka vërtet arsye të themi se marrëdhëniet mes Ukrainës dhe Serbisë janë të tilla?

Dhe, në përgjithësi, cili ishte kuptimi i kësaj vizite për Volodymyr Zelenskyn, duke pasur parasysh se Vuçiq, një ditë më parë, theksoi qartas se qëndrimi i Serbisë për të mos iu bashkuar sanksioneve kundër Rusisë mbetet i pandryshuar?

Megjithatë, mënyra se si u zhvillua vizita tregon se ajo ishte e nevojshme për të dy liderët.

Dhe ka arsye të besohet se të dyja palët i përmbushën objektivat e tyre.

Serbia – aleate e Rusisë, apo jo krejtësisht?

Me kë është partnere Serbia e sotme? Në pamje të parë, përgjigjja duket e qartë: marrëdhëniet e Beogradit me Moskën janë jashtëzakonisht të ngushta. Madje as Hungaria gjatë kohës së Orbanit nuk ka shfaqur një afërsi kaq të dukshme me Kremlinin.

Vitin e kaluar, Aleksandar Vuçiq madje udhëtoi në Moskë për të marrë pjesë në paradën ushtarake të 9 Majit. Serbia jo vetëm që është një nga blerësit e fundit të gazit rus në Evropë, por nuk ka ndërmend të heqë dorë prej tij.

Pavarësisht statusit të kandidatit për anëtarësim në BE, Serbia nuk iu bashkua sanksioneve kundër Rusisë dhe madje vazhdon të mbajë – madje i ka rritur krahasuar me periudhën para luftës – fluturimet direkte drejt Moskës. Për këtë arsye, vendi është bërë një “dritare drejt Evropës” për ata rusë që arrijnë të marrin viza Schengen.

Në fund të fundit, sipas të dhënave të Eurobarometrit, 71% e serbëve kanë qëndrim pozitiv ndaj Rusisë.

Por, pavarësisht këtij imazhi, Vuçiq ka pasur kontakte dhe bashkëpunim të ngushtë me Kievin.

Kohët e fundit këto kontakte janë bërë veçanërisht publike. Vitin e kaluar ai vizitoi Odesën për samitin “Ukrainë – Evropa Juglindore”. Në korrik të këtij viti, ai vizitoi Kievin për të marrë pjesë në një ngjarje të ngjashme.

Dhe ndonëse Serbia të dyja herët refuzoi të nënshkruante deklaratat e këtyre samiteve, të cilat përmbajnë dënimin e agresionit rus dhe thirrjen për tërheqjen e plotë dhe të pakushtëzuar të trupave dhe pajisjeve ushtarake ruse nga i gjithë territori i Ukrainës, vetë fakti i kontakteve gjithnjë e më të ngushta të autoriteteve serbe me Kievin e irriton jo pak Kremlinin.

Ka pasur edhe një sërë vizitash të tjera, të raportuara publikisht. Në Beograd vizitoi kryetari i Verkhovna Radas, Ruslan Stefançuk, e më pas edhe zëvendëskryeministri i atëhershëm për integrimin evropian, Taras Kaçka. Në këtë sfond, ardhja e Volodymyr Zelenskyt në Serbi ishte një vazhdim logjik i përpjekjeve për afrim.

Megjithatë, mbetet pyetja: pse i duhej Volodymyr Zelenskyt një vizitë e tillë?

Sidomos në kontekstin e faktit se një ditë më parë Vuçiq kishte deklaruar sërish se qëndrimi i Serbisë për të mos iu bashkuar sanksioneve të BE-së kundër Rusisë mbetet i pandryshuar.

Agjenda zyrtare – mbështetja e ndërsjellë për anëtarësimin në BE, pjesëmarrja e Serbisë në rindërtimin e Ukrainës pas luftës dhe bashkëpunimi ekonomik – nuk i përgjigjet kësaj pyetjeje.

Gjithashtu, Ukraina dhe Serbia kanë rifilluar negociatat për krijimin e një zone të tregtisë së lirë dhe planifikojnë t’i përfundojnë ato tashmë në fillim të vitit të ardhshëm. Por kjo qartazi nuk është një çështje që kërkonte diskutim në nivelin më të lartë.

Për Kievin, kjo vizitë është e rëndësishme së paku për dy arsye.

Para së gjithash, ajo është një goditje psikologjike për Rusinë.

Vlen të kujtohet se vizita e Volodymyr Zelenskyt në Armeni në qershor – një vend që deri vonë ishte një nga aleatët më besnikë të Rusisë – u perceptua në Moskë si dëshmi e rënies së ndjeshme të ndikimit rus në rajonin e Kaukazit Jugor.

Në të njëjtën mënyrë, vizita e tanishme në Beograd tregon rënien e ndikimit rus edhe në rajonin e Ballkanit Perëndimor.

“Fakti që armiku më i madh i Putinit po vjen tani për një vizitë zyrtare në Serbi lejon gjithashtu të nxirren disa përfundime për pritjet serbe… Udhëheqja në Beograd, duket qartë, nuk ka përshtypjen se forcat e Putinit janë pranë një fitoreje vendimtare në Ukrainë në afat të shkurtër”, e komenton këtë vizitë gazeta gjermane Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ).

Por arsyeja tjetër, edhe më e rëndësishme, janë negociatat për armët.

Garantuesi i furnizimit me predha “sovjetike” për Forcat e Armatosura të Ukrainës

Vlen të kujtohet se, pavarësisht deklaratave të përsëritura të udhëheqjes serbe se Beogradi nuk i shet Ukrainës produkte të kategorisë ushtarake, në fakt furnizimi i Forcave të Armatosura të Ukrainës me municion serb nuk ka pushuar kurrë.

Formalisht, Serbia ua shet ato vendeve të ndryshme të BE-së, por askush nuk ka dyshime se kush është përfituesi përfundimtar.

Sipas ambasadorit amerikan në Serbi gjatë viteve 2022–2025, Christopher Hill, gatishmëria e Serbisë për t’i furnizuar de facto Ukrainës të gjithë gamën e nevojshme të municioneve dhe, njëkohësisht, për të garantuar se nuk do t’i shesë produkte ushtarake Rusisë, ishte shumë më e rëndësishme sesa pranimi për të qenë “statist në një regjim sanksionesh që vështirë se do të ndryshonte ndonjë gjë në situatën e përgjithshme”.

“Natyrisht, të gjithë në Beograd që ishin të përfshirë e dinin se vende si Polonia apo Çekia nuk ishin konsumatorët përfundimtarë të armëve. Por, sigurisht, këto marrëveshje nuk mbetën sekret për palën ruse. Këtë e dëshmojnë disa paralajmërime publike të shërbimeve ruse të inteligjencës ndaj Vuçiqit”, tha Hill.

Një element i rëndësishëm është se Serbia prodhon municion për armët e kalibrave sovjetikë, të cilat janë shumë të rralla në Evropë. Ato ishin veçanërisht të nevojshme për Kievin gjatë viteve të para të luftës.

Por tani nevoja për to është rritur sërish – pas deklaratës së qeverisë së re bullgare për ndalimin e ndihmës ushtarake për Ukrainën. Aktualisht nuk dihet nëse Sofja do të ndalojë edhe furnizimin komercial me municion – gjithashtu të kalibrave sovjetikë. Megjithatë, Ukraina vendosi të sigurohet.

Prandaj, një nga detyrat kryesore të vizitës ishte marrja e garancive nga autoritetet serbe për ruajtjen e skemës aktuale të shitjes së municioneve dhe, nëse është e nevojshme, rritjen e shitjeve.

Megjithatë, FAZ, e përmendur më sipër, publikoi para vizitës informacionin se, përveç kësaj, palët planifikonin të diskutonin ndërtimin në Serbi të një fabrike për prodhimin e dronëve. Por ky skenar duket tepër fantastik – në Kiev vështirë se janë të gatshëm t’i transferojnë teknologji të ndjeshme një vendi që ende mban një nivel të ngushtë bashkëpunimi me Rusinë.

Në fund, pas negociatave me Zelenskyn, Aleksandar Vuçiq theksoi veçmas se deri në përfundimin e luftës nuk do të shqyrtohet asnjë projekt i përbashkët në fushën e mbrojtjes.

Duhet shtuar gjithashtu se, për çështjet që lidhen me statusin e Kosovës, Vuçiq nuk mori asgjë të re – Zelensky në fakt përsëriti qëndrimin shumëvjeçar të Ukrainës për njohjen e integritetit territorial të Serbisë. Megjithatë, kjo shkaktoi reagim të ashpër nga autoritetet kosovare. (European Pravda ka publikuar artikuj të veçantë për këtë çështje).

Rreziqe në këmbim të afrimit me BE-në

Duke pasur parasysh këtë, lind pyetja: çfarë i solli vizita e Volodymyr Zelenskyt autoriteteve serbe?

Në fund të fundit, së shpejti në Serbi do të mbahen zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale dhe, në këtë kontekst, vizita e Volodymyr Zelenskyt nuk është aspak e favorshme nga pikëpamja elektorale. Në mesin e votuesve të pushtetit aktual, shumica absolute kanë qëndrim pozitiv ndaj Rusisë.

Pa përmendur faktin se një vizitë e tillë i jep opozitës pro-ruse një temë shumë të përshtatshme për kritika të ashpra.

“Vendimi i presidentit të Serbisë për ta ftuar kreun e regjimit të Kievit në Serbi mund t’i shkaktojë vendit një dëm të pallogaritshëm kombëtar, pasi kjo mund t’i prishë përgjithmonë marrëdhëniet me një vend që është mbrojtësi i palëkundur i integritetit territorial të Serbisë në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, si dhe i pozitës kushtetuese të Republikës Srpska sipas Dejtonit”, thuhej në një letër të hapur të publikuar para vizitës së Volodymyr Zelenskyt, të nënshkruar nga njëqind politikanë dhe figura publike të opozitës me qëndrime pro-ruse.

Këto shqetësime ndikuan në përgatitjet për vizitën. Për shembull, mediat proqeveritare pothuajse nuk raportuan për ardhjen e presidentit ukrainas.

Atëherë, për çfarë arsye Aleksandar Vuçiq ndërmori këto rreziqe?

Përgjigjja është shumë e thjeshtë – në Beograd shpresojnë se kjo do të ndihmojë në përmirësimin e marrëdhënieve me BE-në, të cilat për Vuçiqin janë jashtëzakonisht të rëndësishme.

Për shumë vite, nga kritikat e ashpra të BE-së dhe sanksionet financiare e mbronte autoritetet serbe miku i madh i presidentit Vuçiq – kryeministri hungarez Viktor Orban. Por tani, pas ndryshimit të pushtetit në Hungari, Serbia është përballur me një qëndrim më të ashpër nga Brukseli. Kjo tashmë ka çuar në ngrirjen e ndihmës financiare.

Pikërisht për këtë arsye, autoritetet serbe tani kanë marrë një kurs drejt përmirësimit të marrëdhënieve me BE-në. Ndërsa vizita e Volodymyr Zelenskyt duhet t’u japë atyre një argument se, pavarësisht refuzimit për të vendosur sanksione kundër Rusisë, Serbia vepron në kuadër të kursit të përgjithshëm evropian për mbështetjen e Ukrainës.

Afrimi demonstrativ mes Serbisë dhe Ukrainës nuk i zgjidh problemet themelore – veçanërisht sulmet ndaj demokracisë dhe sistemit gjyqësor, për shkak të të cilave BE-ja ka refuzuar të hapë kapituj të rinj për Serbinë. Megjithatë, ndalimi i përkeqësimit të perspektivës evropiane dhe, ndoshta, përmirësimi deri në një masë i qëndrimit ndaj Vuçiqit në disa kryeqytete evropiane – është krejtësisht i mundur.

Shumë politologë serbë tashmë parashikojnë se, falë ftesës drejtuar Zelenskyt, Vuçiq shpreson ta “zbusë” kritikën e mundshme nga BE-ja.

“Kjo vizitë mund të ndikojë, të paktën pjesërisht, te disa qeveri të vendeve perëndimore, në mënyrë që ato të përmbahen nga kritikat tepër të hapura ose të heshtin për disa veprime jodemokratike të regjimit të Vuçiqit”, parashikon Dragan Popoviq, drejtor i Qendrës Serbe për Politika Praktike.

Dhe ky argument është jashtëzakonisht i rëndësishëm për Kievin. Ai tregon se Beogradi nuk mund t’i refuzonte kërkesat për vazhdimin e furnizimeve me armë dhe duhet t’i përmbushë angazhimet e marra.

Në fund të fundit, këto shitje janë të leverdishme edhe për vetë Serbinë, por mbi të gjitha për njerëzit pranë Vuçiqit që kontrollojnë industrinë e mbrojtjes në vend.

Për më tepër, siç thekson Dragan Popoviq, ndryshimet aktuale në kursin e politikës së jashtme nuk çojnë domosdoshmërisht në humbjen e elektoratit – pasi presidenti Vuçiq përpiqet të pozicionohet si një politikan “që ndjek një politikë të ekuilibruar ndaj fuqive të mëdha, të ngjashme me atë që dikur ndiqte Tito”.

Duhet shpjeguar se gjatë kohës së Josip Broz Titos, Jugosllavia ishte vendi më pak pro-sovjetik i bllokut socialist, duke flirtuar vazhdimisht me Perëndimin dhe duke përfituar prej kësaj dividentë ekonomikë.

Pikërisht për këtë arsye, për shumë serbë koha e Titos duket si një “epokë e artë” dhe pikërisht këtë stereotip Vuçiq po përpiqet ta shfrytëzojë për të fituar mbështetje për kthesën graduale të kursit të politikës së jashtme të Serbisë.

Ndërsa për ne është e rëndësishme që kjo kthesë çon në dobësimin e varësisë nga Rusia.

Artikulli është botuar në “European Pravda”, seksion i specializuar në politikën e jashtme të Ukrainës, marrëdhëniet me BE-në dhe çështjet evropiane, brenda “Ukrainska Pravda” që është një nga mediat më të njohura dhe më me ndikim në Ukrainë. KOHA ka sjellë këtë artikull në marrëveshje me “Ukrainska Pravda”. Linku i artikullit në origjinal: https://www.eurointegration.com.ua/articles/2026/08/10/7243236/