KOHA.net

Arberi

Το Κοσσυφοπέδιο στα μάτια των πολεμικών φωτορεπόρτερ

Οι Γερμανοί στρατιώτες του ΝΑΤΟ υποδέχονται τους Αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου στην πόλη Πρίζρεν στις 13 Ιουνίου 1999 (φωτογραφία Wade Goddard)

Οι Γερμανοί στρατιώτες του ΝΑΤΟ υποδέχονται τους Αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου στην πόλη Πρίζρεν στις 13 Ιουνίου 1999 (φωτογραφία Wade Goddard)

Πριν από το Κοσσυφοπέδιο, ο Ron Haviv και ο Wade Goddard είχαν αναφερθεί στους πολέμους της δεκαετίας του '90 στην Κροατία και τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Ήξεραν ότι παρόμοια αγένεια τους περίμενε στο Κόσοβο. Μέσα από πολλές από τις φωτογραφίες τους, ο κόσμος έμαθε για τη βία των τότε σερβικών δυνάμεων εναντίον των Αλβανών του Κοσσυφοπεδίου - για τις δολοφονίες, τους εκτοπισμούς, τις καταστροφές περιουσίας...

Φθινόπωρο, 1998. Κάποιοι Αλβανοί του Κοσσυφοπεδίου, εκτοπισμένοι από τον πόλεμο, ετοιμάζονταν να θάψουν ένα μωρό 5 εβδομάδων που είχε πεθάνει στο βουνό.

Μάρτυρας αυτού του γεγονότος στη Ντρένιτσα - το κεντρικό τμήμα του Κοσσυφοπεδίου - ήταν ο Αμερικανός φωτορεπόρτερ του πολέμου, Ρον Χάβιβ, ο οποίος το κατέγραψε μέσω φωτογραφίας. 

Την ίδια χρονιά, την ίδια περιοχή. Αλβανοί πολίτες εκτελούνται - ανάμεσά τους και παιδιά.

Ένα σοκαρισμένο αγόρι κοιτάζει τους νεκρούς, που θα μπορούσαν να ήταν μέλη της οικογένειάς του.

Κοντά κάθεται επίσης ο Wade Goddard, επίσης ξένος φωτορεπόρτερ.

"Σοκαρίστηκα. Δεν δούλεψα ως συνήθως... Τράβηξα μερικές φωτογραφίες, αλλά ήταν ένα από τα πιο σοκαριστικά πράγματα που είχα δει... Παιδιά που εκτελέστηκαν στο δάσος», θυμάται σήμερα ο Γκόνταρντ για το Radio Free Europe.

Οι δύο συνάδελφοι αναφέρθηκαν στον πόλεμο του 1998/99 στο Κοσσυφοπέδιο - η πρώτη για την εφημερίδα «Newsweek», η δεύτερη για τους «New York Times» και μετά το «Newsweek».

Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, ο δρόμος τους έφερε πίσω στο Κοσσυφοπέδιο, σε μια εκδήλωση προς τιμήν της 25ης επετείου από την απελευθέρωση της χώρας.

Και οι δύο είναι ευχαριστημένοι με αυτό που βλέπουν σήμερα. 

«Κατανοώντας τη νοοτροπία των Κοσοβάρων, την ανθεκτικότητά τους, την επιθυμία τους για μια πατρίδα, για μια επιτυχημένη πατρίδα... [δεν εκπλήσσομαι σήμερα]», λέει ο Haviv για το Radio Free Europe.

«Πολύ μεγάλος αριθμός εκτοπισμένων επέστρεψε στο Κοσσυφοπέδιο [μετά τον πόλεμο], μόλις είχαν την ευκαιρία, δεν έμειναν στον Καναδά, ούτε στις ΗΠΑ, ούτε στην Ευρώπη... Η επιστροφή τους στην πατρίδα έδειξε ότι αυτό θα ήταν ιστορία αναπόφευκτη επιτυχίας», λέει.

Στους δρόμους της Πρίστινα, λέει ότι παρατήρησε μια διαφημιστική πινακίδα με την επιγραφή «Ελεύθερη Ουκρανία» - ένα μήνυμα από το Κοσσυφοπέδιο στη κατεχόμενη από τη Ρωσία χώρα.

Λέει ότι ελπίζει ότι οι Ουκρανοί θα είναι μια μέρα "επιτυχείς στη μετάβαση όπως ήταν το Κοσσυφοπέδιο".

«Καταπληκτικός» από, όπως λέει, η «δραματική μεταμόρφωση» της χώρας, λέει ο Γκοντάρ.

"Όταν ήμουν το 1999, το κέντρο του Κοσσυφοπεδίου [Πρίστινα] ήταν μια επαρχιακή πόλη, τώρα είναι μια μητρόπολη, είναι όμορφη", λέει.

«Κηδείες παιδιών, γυναικών, πολιτών...»

Πριν από το Κοσσυφοπέδιο, ο Haviv και ο Goddard είχαν αναφερθεί στους πολέμους της δεκαετίας του '90 στην Κροατία και τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.

Ήξεραν ότι παρόμοια αγένεια τους περίμενε στο Κόσοβο.

«Μερικές φορές ήταν πολύ βάναυσο, μερικές φορές πολύ ειρηνικό, ανάλογα με το πού βρισκόσουν σωματικά», λέει ο Haviv, τότε στα 30 του.

«Θα μπορούσατε να κατεβείτε τον κεντρικό δρόμο και να δείτε χωριά να καίγονται στα αριστερά... θα μπορούσατε να οδηγήσετε άλλα δέκα λεπτά και να δείτε παιδιά να παίζουν έξω», θυμάται.

Μέσα από πολλές από τις φωτογραφίες του, ο κόσμος έμαθε για τη βία των τότε σερβικών δυνάμεων εναντίον των Αλβανών του Κοσσυφοπεδίου - για τις δολοφονίες, τις εκτοπίσεις, τις καταστροφές περιουσίας... 

Ωστόσο, στη μνήμη του Χαβίβ, ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι «κηδείες παιδιών, γυναικών, πολιτών...».

«Μίλησα με πάρα πολλούς ανθρώπους, πολλούς στρατιώτες, πολλά παιδιά, οικογένειες, για τα όνειρά τους, τις ελπίδες τους, τις επιθυμίες τους... Ο κόσμος σοκαρίστηκε με αυτό που τους συνέβαινε», λέει σήμερα ο 59χρονος.

«Δεν ήξερα ότι φωτογράφισα τον Adem Jashari»

Ενώ μιλούσε για τα χρόνια του πολέμου, ο συνάδελφός του, Γκοντάρ, αναπόφευκτα θυμάται μια παραμονή στη Ντρένιτσα, όπου λέει ότι συνάντησε τον ιδρυτή του τότε Απελευθερωτικού Στρατού του Κοσσυφοπεδίου, Αντέμ Τζασάρι.

«... αλλά κατά τη διάρκεια της συνέντευξης είπε ότι ήταν ο αδερφός του Adem Jashari και νομίζω ότι το έκανε αυτό για λόγους ασφαλείας».

«Αργότερα έμαθα ότι ήταν ο Adem Jashari γιατί τον αναγνώρισα όταν είδα [και φωτογράφισα] το σώμα του, αφού σκοτώθηκε μήνες αργότερα», λέει ο Goddard.

Εκείνη την εποχή, στις αρχές της δεκαετίας του '30, κατέγραψε επίσης γεγονότα σε όλο το Κοσσυφοπέδιο - από φοιτητικές διαδηλώσεις στην Πρίστινα, αμάχους που σκοτώθηκαν στην περιοχή της Ντρένιτσα, πεινασμένα παιδιά, στρατιώτες στην πρώτη γραμμή, κατεστραμμένες περιουσίες μέχρι προσφυγικούς καταυλισμούς.

«Όταν θυμάμαι το Κόσοβο, έχω στο μυαλό μου τα δολοφονημένα παιδιά και τις εικόνες των ανθρώπων που υπέφεραν», λέει ο φωτογράφος από τη Νέα Ζηλανδία.

«Οι αναμνήσεις αυτού του πόνου και του πόνου που πέρασαν οι Κοσοβάροι είναι αξέχαστες...» λέει. 

Ο Γκόνταρντ και ο Χαβίβ εγκατέλειψαν τη κατεστραμμένη από τον πόλεμο χώρα στα τέλη Μαρτίου 99, όταν το ΝΑΤΟ άρχισε να βομβαρδίζει στόχους του σερβικού στρατού προκειμένου να σταματήσει τη βία στο Κοσσυφοπέδιο.

Οι δύο φωτορεπόρτερ πέρασαν τα σύνορα για να καταγράψουν τους Κοσοβάρους πρόσφυγες στην Αλβανία και την τότε Μακεδονία.

Υπήρχαν εκατοντάδες χιλιάδες τοποθετημένοι σε στρατόπεδα και ιδιωτικά σπίτια.

Ο Haviv θυμάται ότι επισκεπτόταν συχνά κάποια παιδιά σε έναν καταυλισμό στο Kukës της Αλβανίας - λίγα χιλιόμετρα από τα σύνορα με το Κοσσυφοπέδιο.

«Αυτοί και οι οικογένειές τους προσπαθούσαν να επιβιώσουν», λέει.

Χαρά, ευτυχία...

Το ΝΑΤΟ σταμάτησε τους βομβαρδισμούς στις 10 Ιουνίου 99, αφού η Σερβία συμφώνησε να αποσύρει τις δυνάμεις της από το Κοσσυφοπέδιο.

Δύο ημέρες αργότερα, μια ειρηνευτική αποστολή υπό την ηγεσία του ΝΑΤΟ άρχισε να αναπτύσσεται στη χώρα.

Καθώς έφτασαν οι ξένοι στρατιώτες, έφτασαν και οι πρόσφυγες. Και μαζί τους και οι δύο ξένοι φωτορεπόρτερ.

«Θυμάμαι την Ημέρα της Απελευθέρωσης όταν πέρασαν τα στρατεύματα... Υπήρχε χαρά και ευτυχία. Ήταν εκ διαμέτρου αντίθετο από την εποχή που φωτογράφιζα στο Kukës, όταν ο κόσμος έφευγε [από το Κοσσυφοπέδιο]...» λέει ο Haviv. 

«Πραγματικά δεν ξέρω πώς ένιωσα, δεν θυμάμαι... Απλώς μάζευα πληροφορίες...», λέει από την άλλη ο Goddard.

«Όλοι βγήκαν στο δρόμο για να χαιρετήσουν και να συναντήσουν τους Γερμανούς στρατιώτες καθώς περνούσαν από το Πρίζρεν. Είμαι σίγουρος ότι ήταν το ίδιο σε όλα τα σύνορα. Θυμάμαι την ευτυχία του κόσμου... Θυμάμαι επίσης ότι είδα τις σερβικές στρατιωτικές δυνάμεις να φεύγουν από το Κοσσυφοπέδιο... Τους προσπεράσαμε», λέει ο Γκοντάρ. 

Ο Χαβίβ εκφράζει σήμερα την πεποίθησή του ότι το ρεπορτάζ που έγινε από δημοσιογράφους - τοπικούς ή διεθνείς - κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Κοσσυφοπέδιο, επηρέασε την ταχύτητα των ενεργειών των μεγάλων δυνάμεων να σταματήσουν τον πόλεμο.

"Νομίζω ότι το Κοσσυφοπέδιο είναι στην πραγματικότητα ένα από τα πιο ξεκάθαρα παραδείγματα της δύναμης της δημοσιογραφίας", λέει.

Το Κοσσυφοπέδιο βγήκε από τον πόλεμο με πάνω από 13.000 νεκρούς. με χιλιάδες αγνοούμενους, περισσότεροι από 1600 από τους οποίους εξακολουθούν να αγνοούνται· με χιλιάδες θύματα· με χιλιάδες τραυματίες...

Τις φωτογραφίες αυτών των γεγονότων και άλλων, ο Haviv συνόψισε στο βιβλίο «Blood and honey:

Ένα περιοδικό του πολέμου στα Βαλκάνια», που κυκλοφόρησε το 2000.

Ο Haviv, ο οποίος ζει στις ΗΠΑ, ηγείται επίσης ενός ιδρύματος του οποίου η αποστολή είναι να μεταμορφώσει την οπτική δημοσιογραφία.

«Η αληθινή δημοκρατία πρέπει να έχει έναν ελεύθερο και μορφωμένο Τύπο, έναν Τύπο που να λειτουργεί με ακεραιότητα, για να γίνονται πιστευτές οι φωτογραφίες, για να πιστεύει το κοινό στις ειδήσεις που παρακολουθεί», λέει ο Χαβίβ. 

Ο Γκόνταρντ ζει τώρα στην Κροατία, όπου διατηρεί ένα μουσείο φωτογραφίας.

Τεκμηρίωσε τα δεινά των Αλβανών του Κοσσυφοπεδίου πριν από περισσότερα από 25 χρόνια στο βιβλίο του «Ο πόλεμος του Κοσσυφοπεδίου», το οποίο εκδόθηκε το 2018.

«Η 7χρονη Gentiana και η 5χρονη Donjeta Deliu εκτελέστηκαν μαζί με τη μητέρα τους το πρωί της 26ης Σεπτεμβρίου στο χωριό Άμπρι... Σερβικές δυνάμεις πυροβόλησαν γυναίκες και παιδιά από κοντινή απόσταση καθώς προσπάθησαν να διαφύγουν, "είναι μέρος της περιγραφής του Goddard σχετικά με μια από τις φωτογραφίες που τεκμηριώνουν ένα γεγονός το '98.