Brian Joseph: Albanisch, eine der wichtigsten Sprachen für den Sprachkontakt auf dem Balkan

Se “shqipja është sigurisht një gjuhë kyç për të kuptuar kontaktin në Ballkan”, nuk është thjesht një deklaratë, por kosntatim prej një gjuhëtari elitar si Brian Joseph, profesof emeritus në Universitetin e Ohios, njëri prej emrave kryesorë të ediconit të sivjetmë të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare. Në një intervistë të gjatë për KOHËN, Joseph flet edhe për dialektet, rrezikimin e tyre nga standardizimi, për veçantitë e vjetërsinë e shqipes dhe afërsinë me greqishten. “Shqipja është në një pozicion të vështirë, por është e qartë nga provat gjuhësore se është një degë më vete. Brenda familjes mund të ketë disa lidhje si ato me greqishten. Mund të ketë disa lidhje më të thella, më të vjetra dhe më të lashta me greqishten, por është më shumë spekulative sesa përfundimtare. Personalisht besoj se është kështu, por jo të gjithë pajtohen me mua...”, thotë ai

Për studiuesit vendës të albanologjisë, ai është autoriteti më i madh linguistik botëror që merret me shqipen. Profesori Emeritus i Universitetit të Ohios, Brian Joseph i cili ka mbrojtur doktoratën në Harvard dhe është specializuar për gjuhën greke, shqipen e gjuhët e tjera indoevropiane, e konsideron shqipen një prej gjuhëve kyç për të studiuar kontaktin gjuhësor në Ballkan.

Joseph, i lindur më 1951, këto ditë po qëndron në Prishtinë në kuadër të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare. Në një intervistë të gjatë për KOHËN, ka folur për historinë e shqipes, marrëdhënien e saj me gjuhët e tjera dhe veçantitë që e bëjnë atë pjesë të trungut indoevropian. Anëtari i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të SHBA-së, flet për rëndësinë e dialekteve dhe peshën që ato kanë. Po ashtu për dëmin që shkakton standardizimi të cilin e sheh si të pashmangshëm. Po ashtu, shtjellon mbijetesën e shqipes, edhe pse shkrimi i saj është relativisht i vonë. Pavarësisht kësaj, ai argumenton se shqipja është një degë më vete në familjen e gjuhëve indoevropiane.

“Shqipja qëndron si pjesë e familjes më të madhe, por me grupin e vet të karakteristikave që e dallojnë atë nga anëtarët e tjerë të familjes”, thotë autoriteti botëror i linguistikës, Brian Joseph.

KOHA: Profesor, shqipja, sipas Jush, zë një pozitë të veçantë brenda familjes indoevropiane. Çfarë na tregon ajo, në bazë të dëshmive që kemi sot, për historinë e hershme të kësaj familjeje gjuhësore dhe për vendin e shqiptarëve në këtë hapësirë?

Andreas: Shqipja është në një pozicion interesant brenda kësaj familjeje. Me familje, nënkuptojmë gjuhët që kanë rrjedhur të gjitha nga një pikënisje e përbashkët. Nga një pikënisje e vetme të cilën e quajmë proto-indovropiane. Është proto-gjuha për të gjithë familjen. Familja ka qindra gjuhë në të, duke filluar nga India në të gjithë Lindjen e Mesme, në Evropë dhe tani në të gjithë botën për shkak të kolonizimit nga folësit e anglishtes, folësit e frëngjishtes, spanjishtes dhe folësit e portugalishtes. Por shumë gjuhë të familjes indoevropiane mund të ndahen, të nën-ndahen në shumë degë të ndryshme. Shpesh përdorim metaforën e të folurit për një pemë me shumë degë të ndryshme që vijnë nga një pikënisje e përbashkët. Dhe për shumicën e gjuhëve, kemi prova nga qindra apo edhe mijëra vjet më parë. Edhe prova të drejtpërdrejta, dua të them prova të drejtpërdrejta, domethënë mbishkrime, tekste, dokumentacion e të tjera. Për shqipen, jemi në një situatë shumë të ndryshme, sepse është dëshmuar vetëm nga shekulli i 16-të, “Meshari” i Gjon Guzukut, 1555. Dhe kështu shqipja është në një pozicion të vështirë, por është e qartë nga provat gjuhësore se është një degë më vete. Brenda familjes mund të ketë disa lidhje si ato me greqishten. Mund të ketë disa lidhje më të thella, më të vjetra dhe më të lashta me greqishten, por është më shumë spekulative sesa përfundimtare. Personalisht besoj se është kështu, por jo të gjithë pajtohen me mua.

KOHA: Do të diskutojmë më thellë rreth kësaj, por sa e mundur është që, përmes metodës krahasuese dhe rindërtimit gjuhësor, të përcaktojmë se cilat kanë qenë kontaktet më të hershme të shqipes me gjuhët e tjera të Ballkanit? Dhe, cilat janë kontaktet për të cilat kemi dëshmi më të sigurta?

Joseph: Nuk kemi prova të drejtpërdrejta të shqipes para shekullit të 16-të. Por kemi prova të kontaktit me folës të tjerë të gjuhëve të tjera në formën e asaj që gjuhëtarët e quajnë fjalë të huazuara ose huazime. Fjalë që kanë kaluar nga një gjuhë në tjetrën e cila është e ndryshme nga linja e trashëguar e prejardhjes nga pika fillestare proto-indoevropiane deri në degët individuale. Dhe provat nga fjalët e huazuara në shqipe formojnë shtresa, nivele të ndryshme, me disa fjalë shumë të hershme të huazuara nga greqishtja, nga greqishtja e lashtë, në shqipe. Pastaj një numër i madh fjalësh të huazuara nga latinishtja në shqipe. Pra një shtresë e ndryshme historike. Kjo ishte afërsisht në shekullin e 2-të deri në shekullin e 6-të. Pastaj sllavët hynë në Ballkan në shekullin 6-të dhe të 7-të. Dhe gjejmë fjalë të huazuara nga sllavishtja në shqipe. Pra, ka një shtresë tjetër sipër kësaj. Dhe pastaj një shtresë tjetër fjalësh turke që hynë gjatë kohës së Perandorisë Osmane. Dhe pastaj, më vonë, ndoshta në 200 vjetët e fundit, ka pasur më shumë fjalë të huazuara, më shumë huazime nga gjuhët evropiane, të Evropës Perëndimore, veçanërisht frëngjishtja, italishtja e më vonë nga anglishtja. Pra, ne kemi këto shtresa dhe si gjuhëtarë mund të përdorim metodologjinë që kemi për të gjetur dallimet midis fjalëve të huazuara: fjalëve që janë huazuar dhe fjalëve që janë pjesë e një prejardhjeje të drejtpërdrejtë nga pika e fillimit, nga pika e fillimit proto-indoevropiane. Dhe metodologjitë që përmendët, metoda krahasuese është me të vërtetë një nga mjetet më të fuqishme që kemi. Na lejon të shohim fjalët në gjuhë të ndryshme dhe të vendosim nëse ato janë huazime apo ato që ne i quajmë fjalë të trashëguara nga pika e fillimit të proto-gjuhës. Dhe një pjesë e mirë e metodologjisë mbështetet në një parim rreth mënyrës se si ndryshojnë tingujt që quhet parimi i rregullsisë. Kështu që nëse një tingull ndryshon në një tingull të veçantë ndryshon në një fjalë, i njëjti tingull do të ndryshojë në të njëjtën mënyrë në një fjalë tjetër, në një tjetër pastaj në një fjalë tjetër... Pra, kemi atë që gjuhëtarët e quajnë rregullsi e ndryshimit të tingullit. Dhe kjo na lejon të shohim një koleksion fjalësh në gjuhë dhe të themi, kjo bie jashtë ndryshimit të rregullt të tingullit, prandaj nuk është pjesë e vijës së prejardhjes që nga pika e fillimit, por përkundrazi ka hyrë në atë vijë prejardhjeje në një pikë dytësore. Dhe kjo është një mënyrë për të bërë dallime midis fjalëve të huazuara dhe fjalëve të trashëguara. Dhe në rastin e zakonshëm, fjalët e huazuara janë më të ngjashme me njëra-tjetrën, dhe fjalët e trashëguara mund të jenë mjaft të ndryshme nga njëra-tjetra. Pra, nëse shikoni në shqip “gjashtë” për numrin gjashtë dhe e krahasoni atë me anglishten “six” ose me latinishten “sex”, nuk duken aspak si ajo. Por nëse shikoni më shumë fjalë që fillojnë me “s” në anglisht dhe latinisht, do të zbuloni se ka “gj” në shqip në të gjitha ato. Pra, fjala “gjumë” në anglisht është “sleep” e në latinisht “somnum”. Dhe kështu fjalët që janë të trashëguara janë më pak të ngjashme. Duket e pazakontë, por ato janë më pak të ngjashme, ndërsa fjalët që janë të huazuara janë më të ngjashme. Dhe kjo është sepse ato nuk kanë pasur kohë të pësojnë ndryshimet e tyre. Pra, mund t'i shohim këto shtresa historike të fjalorit dhe t’i përdorim ato si një mënyrë për të kuptuar se çfarë lloj marrëdhëniesh kanë qenë midis shqipes dhe folësve të gjuhëve të tjera. Dhe ajo që na tregon është, dua të them, ky shembull i “gjashtë”, për shembull. Ju pyetët se çfarë na tregon shqipja për familjen? Në atë rast, nuk ka të bëjë aq shumë me familjen, por me mënyrën se si ndryshojnë tingujt. Është një zhvillim shumë i pazakontë. Nga tingulli “s” në tingullin “gj”. Ndryshon në pikën e artikulimit, ku në gojë prodhohet tingulli, nëse kordat vokale vibrojnë apo jo, atë që gjuhëtarët e quajnë zërim, dhe gjithashtu natyrën nëse ajri fryhet gjatë gjithë kohës për shembull: Ssssss… Apo nëse është një bllokim në një moment, atë që gjuhëtarët e quajnë sibilant kundrejt një ndalese, ku ka bllokim të ajrit. Dhe të gjithë këta elementë kanë ndryshuar, gjë që e bën zhvillimin në shqip të një fillimi me “s” e pastaj deri në “gj” që është një zhvillim shumë i pazakontë. Pra, nuk është aq shumë shqipja që na tregon për indoevropianen në vetvete, por më tepër shqipja na jep një sfidë, në të vërtetë, se si u zhvillua ky tingull në këtë mënyrë. Është një zhvillim shumë interesant. Dhe kur e bashkon këtë me lloje të tjera ndryshimesh në tinguj, dhe jo vetëm tinguj, por edhe formën e fjalëve dhe kuptimet e fjalëve, del me një pamje të një gjuhe që ka karakteristikat e veta, por edhe disa afinitete me gjuhë të tjera brenda familjes. Për t’ju dhënë një shembull në frontin semantik, shprehja shqipe “marr vesh”, pra të kuptosh, e fjalë për fjalë të marrësh përmes veshit, është një lloj jehone, mund të themi, e një dallimi që gjendet në gjuhët e tjera indoevropiane, duke iu referuar burimit të informacionit. Dhe në fakt, në sanskritisht, gjuha e lashtë e Indisë, brenda hinduizmit, që është feja e lidhur me dokumentacionin më të vjetër sanskrit, ekziston një dallim që bëhet midis njohurisë që merret duke dëgjuar, të ashtuquajturën fjala “shruti” në sanskritisht, kundrejt informacionit që merret në mënyra të tjera. Pra, indoevropianishtja në përgjithësi duket se ka bërë një dallim midis informacionit gojor dhe atij të burimit të informacionit gojor. Dhe kjo reflektohet në faktin se shqipja ka një fjalë për të kuptuar, e cila përfshin fjalën për vesh, për të përthithur me vesh. Pra, është një karakteristikë shumë e lashtë e familjes indoevropiane që gjendet në shqipen e sotme, madje edhe pas zhvillimit 6 mijë vjeçar. Pra, nëse nuk ndodh kjo, ne do të kishim një vetëdije për këtë dallim bazuar në provat sanskrite, por shqipja këtu konfirmon se provat sanskrite janë legjitime dhe diçka e rëndësishme që duhet t’i kushtojmë vëmendje. Pra, ekziston ky ekuilibër midis asaj që mësojmë nga shqipja për familjen indoevropiane. Ajo që mësojmë rreth aspekteve të historisë, fjalëve të huazuara, huazimeve, na jep një pikë prove të një pike kontakti midis folësve të gjuhëve të ndryshme dhe fjalorit të trashëguar, tipareve të trashëguara. Na jep një ndjesi se shqipja qëndron si pjesë e familjes më të madhe, por me grupin e vet të karakteristikave që e dallojnë atë nga anëtarët e tjerë të familjes.

“Standardizimi ka tendencën të fshijë disa nga dallimet”

KOHA: Po, dhe kur flasim për karakteristikat e shqipes, Ju keni studiuar veçanërisht kontaktin gjuhësor në Ballkan. A mund të konsiderohet shqipja një nga gjuhët kyç për të kuptuar atë që linguistët e quajnë “Balkan Sprachbund”... Çfarë na zbulon shqipja që nuk do të mund ta kuptonim vetëm nga greqishtja, rumanishtja apo gjuhët sllave?

Joseph: Shqipja është sigurisht një gjuhë kyç për të kuptuar kontaktin në Ballkan. Ballkani është veçanërisht interesant sepse ka shumë gjuhë të ndryshme, ndoshta të paktën gjashtë sa u përket gjuhëve kryesore: greqishtja, gjuhët sllave, maqedonishtja dhe bullgarishtja. Dhe gjuhët romane të lidhura me rumanishten, si dhe shqipen dhe turqishten. Pra, ka një numër gjuhësh të ndryshme që tregojnë konvergjencë të jashtëzakonshme në aspektin e strukturës dhe leksikut të tyre. Kështu që në fillim të viteve 1800, më 1829, një gjuhëtar slloven i quajtur Jernej Kopitar foli për gjuhën shqipe, maqedonishten dhe gjuhët romane dhe tha se kemi tri gjuhë, por një gramatikë. Kështu që struktura gramatikore është e njëjtë në këto gjuhë të ndryshme dhe ato përdorin fjalë të ndryshme për të kuptuar atë strukturë dhe shqipja është një nga lojtarët kryesorë, si të thuash, në këtë konvergjencë strukturore me këto gjuhë që ishin mjaft të ndryshme mijëra vjet më parë. Nëse kthehemi te greqishtja e lashtë dhe e krahasojmë atë me greqishten moderne, shohim disa dallime të konsiderueshme, si me sllavishten e hershme kundrejt sllavishtes moderne, si dhe me gjuhët romane dhe rumanishten. Në rastin e shqipes, nuk kemi prova të lashta. Siç thashë, ajo vërtet dëshmohet vetëm nga shekulli i 16-të. Pra, mund të supozojmë se shqipja ishte e ndryshme strukturalisht nga mënyra se si është sot. Dhe ne marrim disa ide për këtë duke parë dialektet e shqipes. Dialektet janë kritike, me të vërtetë thelbësore për të kuptuar zhvillimin historik. Standardizimi në gjuhë është i mirë. I jep një kombi një mjet të përbashkët për t’u përdorur për shprehje dhe për të kaluar informacion nga një person te tjetri. Pastaj qoftë në shtyp apo në internet, të kesh qasje në një gjuhë standarde do të thotë që mund të arrish më shumë njerëz. Por në të njëjtën kohë, standardizimi ka tendencën të fshijë disa nga dallimet. Dhe brenda shqipes, debati rreth asaj se cili duhet të jetë standardi ka vazhduar për ca kohë, për shkak të dallimeve kryesore dialektore midis varieteteve jugore toske dhe varieteteve veriore gege, siç e kemi këtu në Kosovë. Dhe standardizimi ka eliminuar disa nga ndryshimet dialektore, dhe për këtë arsye ka eliminuar disa nga provat kryesore që mund të na tregojnë se si ishin format e hershme të gjuhës. Pra, dialektet, dialektet rajonale ruajnë disa nga këto karakteristika dhe si rezultat ato janë shumë të rëndësishme për atë që na tregojnë për historinë e hershme të gjuhës. Dhe kjo është e vërtetë për të gjitha gjuhët moderne të standardizuara jo vetëm për shqipen, por e njëjta gjë vlen edhe për greqishten, e njëjta gjë vlen edhe për sllavishten. Dhe nuk është vetëm brenda Ballkanit, por në Evropën Perëndimore, e njëjta gjë me dialektet franceze që na tregojnë shumë për historinë e hershme të frëngjishtes, dhe gjithashtu të anglishtes, për këtë çështje. Pra, dialektet janë një lloj laboratori vërtet kritik, në një farë mënyre, për atë që bëjmë me historinë gjuhësore.

KOHA: Ju përmendët se shqipja përmban shtresa të ndryshme të fjalorit dhe strukturave gramatikore që vijnë si rezultat i kontaktit me gjuhë të tjera. Por më lejoni të Ju pyes, nga një perspektivë shkencore, si mund ta dallojmë huazimin gjuhësor nga një element shumë më i vjetër i trashëguar i gjuhës?

Joseph: Kjo është një pyetje shumë e mirë dhe ngjashmëritë që shihni midis gjuhëve që janë shumë të dukshme ndoshta nuk janë rezultat i linjës së trashëguar të prejardhjes, por më tepër pasqyrojnë hyrjen më të fundit të një fjale në gjuhë. Metoda krahasuese është, siç mendoj se e thashë më parë, në disa mënyra mjeti më i fuqishëm që kanë gjuhëtarët. Sepse ne kërkojmë forma paralele nëpër gjuhë të ndryshme. Dhe nëse ato bien në një seri korrespondencash të rregullta. Përmenda korrespondencën “s” me “gj”. Nuk është vetëm “sex” dhe “gjashtë” ose “somnum” dhe “gjumë” ose “snake” e “gjarpër” ose “gjarpën” në gegë. Për shembull, “gjarpër” korrespondon me “serpen” në latinisht dhe pastaj po me fjalën gjarpër në anglisht që po ashtu përdoret edhe “serpent” dhe duket krejt e ngjashme. Madje mund të mendoni se është huazim. Pastaj shikoni latinishten me “serpen” dhe shqipen me “gjarpër” dhe mund të thoni se ato janë kaq të ndryshme. Por të ndryshmet kanë më shumë gjasa të trashëgohen dhe ato të ngjashmet si “serpent” në anglisht dhe “serpent” në latinisht kanë më shumë gjasa të jenë huazime. Pra, është pak a shumë e kundërta e asaj që një person i patrajnuar do të shihte ngjashmërinë midis latinishtes dhe anglishtes dhe do të thoshte: kjo tregon se ato janë paralele në një farë mënyre. Dhe gjuhëtari do të thoshte: jo, jo, jo, janë kaq rrënjësisht të ndryshme si “gjarpër” me “serpent”. Këto janë ato që ne u kushtojmë vëmendje në lidhje me historinë, historinë e trashëguar të formave. Pra, është e mundur të dallohen format e trashëguara nga ato të huazuara, por nuk është e lehtë. Dhe kjo çon në shumë keqkuptime nga ana e publikut të gjerë. Kjo është arsyeja pse një artikull gazete si i juaji mund të jetë shumë i rëndësishëm për të dhënë perspektivën shkencore. Gjuhëtarëve u pëlqen të flasin. Ne na pëlqen të flasim për veten tonë si shkencëtarë sepse përdorim metodën shkencore në hulumtime. Ne mbledhim të dhëna, i analizojmë të dhënat, kërkojmë paralele midis të dhënave. Nëse gjërat nuk shkojnë mirë, nëse zhvillimet nuk bien në linjën e argumentimit, analizën që presim, ne kërkojmë arsyet pse është kështu. Dhe kjo është me të vërtetë metoda shkencore në veprim. Ju bëni një eksperiment. Nëse eksperimenti dështon, atëherë keni mësuar diçka dhe kaloni te mënyra se si mund ta avancoj njohurinë time. Pra, shkenca e gjuhësisë historike nuk është aq e thjeshtë sa duket. Të gjithë mund të dallojnë ngjashmëritë. Kjo është e lehtë. Por pjesa e vështirë është të përpiqemi të kuptojmë se si mund të harmonizohen dallimet.

“Greqishtja dhe shqipja kanë një lloj lidhjeje më të thellë prehistorike”

KOHA: Marrëdhënia e shqipes me greqishten është veçanërisht interesante. Çfarë mund të na tregojnë kontaktet shqiptaro-greke për periudhat e hershme të historisë së të dyja gjuhëve? Dhe a ka raste kur një element që është interpretuar si ndikim grek mund të shpjegohet ndryshe?

Andreas: Po. Pra, metodat për të cilat biseduam na japin një bazë për të kuptuar ndryshimet dhe ngjashmëritë në ndryshime. Por mund të shohim disa fjalë që janë të pazakonta për sa i përket greqishtes, si fjala për perime ose një lloj perimeje, ta zëmë lakër ose në gegë lakën. Në greqishten e vjetër është “láchano”.

Përputhet “L”-të, nuk përputhet “K”-të saktësisht, por janë afër. Dhe “N”-të përputhen nga varianti gegë. Dhe zanoret janë pak a shumë të njëjta. Kjo fjalë greke nuk ka një burim të qartë indoevropian, as ajo në shqip, por cilido qoftë burimi i fjalës greke, duket sikur ka qenë një huazim shumë i hershëm në shqipe. Dhe në fakt, ndryshimi dialektor në shqip pasqyron atë që zakonisht mendohet të jetë një ndarje shumë e rëndësishme dialektore brenda shqipes. Pra, kjo na tregon se fjala greke duhet të ketë hyrë në gjuhë shumë herët në parahistorinë e shqipes, sepse ajo ka pësuar atë ndryshim që përfshin “N” dhe “R”. “N” në gegë dhe “R” në toskërisht. Pra, ne mund të përdorim këtë lloj prove. Dhe përsëri, një bazë për këtë është ky parim i rregullsisë së ndryshimit të tingullit. Ne mund ta përdorim këtë metodologji për të mësuar diçka rreth parahistorisë së hershme, domethënë para se të kishte një të dhënë të shkruar të shqipes, ne kemi këtë provë të këtyre huazimeve shumë të hershme. Nuk di ndonjë lidhje të dukshme të fjalëve të huazuara shqipe që kanë hyrë në greqisht. Duket se janë fjalët greke që kanë hyrë në shqip. Pastaj kemi fjalë që nga greqishtja kanë hyrë në latinisht fillimsht e mandej nga latinishtja në shqip. Dhe një nga gjërat interesante në lidhje me kontaktin gjuhësor, edhe pse e quajmë kontakt gjuhësor, është në të vërtetë kontakti i folësit. Pra, është si unë dhe ti të ulur këtu duke folur me njëri-tjetrin. Dhe mund të ketë huazime pa përfshirjen e folësit. Pra, kur lexojmë në ditët e sotme, duke parë, duke ecur këtu, kishte dyqane lojërash elektronike e kështu me radhë. Dhe kështu një fjalë nga anglishtja si “game” ka hyrë në përdorimin shqip. Por ne mund ta projektojmë ose ta çojmë këtë në kohët e lashta, në parahistori, përpara se të ekzistonte shkrimi i vërtetë, provat e shkruara, dhe të bëjmë të njëjtat lloj përfundimesh. Por gjithmonë përfshin kontaktin me folësin ose ndonjë medium indirekt si në ditët moderne si gazetat në internet, librat në internet dhe botimet online si gazeta juaj e kështu me radhë. Por gjithmonë ka një përfshirje njerëzore pas huazimit të fjalëve përmes mediave të tjera. Dhe kështu, në një farë mënyre, ne i bëjmë vetes një shërbim të keq duke folur për kontaktin gjuhësor. Ne me të vërtetë duhet të flasim për kontaktin me folësin. Por kontakti gjuhësor është i rrënjosur mirë në përdorimin tonë, kështu që thjesht duhet të jemi të vetëdijshëm. Në disa nga punimet që kam shkruar për kontaktin gjuhësor, kam theksuar se në të vërtetë janë folësit, ajo që gjuhëtarët e quajnë akte të të folurit, akti i bisedës e kështu me radhë. Dhe në fakt, ne gjejmë në Ballkan në përgjithësi një numër huazimesh që mund të përfshijnë vetëm ndërveprime folës-me-folës. Kohët e fundit kam botuar një libër shumë të gjatë rreth gjuhëve ballkanike me mikun dhe kolegun tim të mirë Victor Friedman në Universitetin e Chicagos. Dhe në të, duke folur për leksikun, fjalët, fjalorin e Ballkanit, ne nxjerrim në pah një numër fjalësh që janë të rrënjosura në bisedë. Domethënë, ato janë të lidhura me ndërveprimet gjatë bisedave. E shohim këtë, për shembull, me faktin se gjestet mund të huazohen. Konfirmon diçka me lëvizje koke ta zëmë folësi grek dhe pastaj këtë e ka rumuni e turku. Dhe kjo duket se ka filluar te grekët. Pra, duhet të marrë burimin e saj përmes mediumit të ndërveprimeve me biseda. Unë dhe Victor Friedmani i quajtëm këto lloj “fjalësh të huazuara”, “Eric”. Dhe, kjo është një mënyrë, në rastin tonë, për t'i bërë homazh Eric Hampit, i cili ishte një nga studiuesit më të shquar indoevropianë dhe një kampion i shqipes, historisë së shqipes dhe dialektologjisë shqipe e kështu me radhë. Ai vizitoi çdo fshat shqipfolës në Greqi në ditët kur nuk mund të hynte në Shqipëri për shkak të epokës komuniste dhe faktit që shqipja ishte e mbyllur. Ai u përpoq të vizitonte çdo fshat shqipfolës jashtë Shqipërisë, në Greqi, në Itali, arbneshët në Kroaci dhe arbëreshët në Italinë jugore. Dhe madje edhe fshatin e vetëm shqiptar të Mandricës në Bullgari. Dhe kështu ai ishte ndoshta studiuesi më i rëndësishëm joshqiptar i shqipes në shekullin e 20-të. Unë dhe Victor Friedmani i kushtojmë vëmendje këtyre huazimeve të bazuara në bisedë, sepse kjo na tregon se nuk ishte kontakt midis gjuhës abstrakte si një entitet abstrakt, por ishin folës që përdornin gjuhën e tyre për të bashkëvepruar me folës të tjerë që e njihnin gjuhën e tyre pak a shumë mirë. Dhe kështu shihni gjuhët e ndryshme që fillojnë me ndryshime, por që konvergojnë në aspektin e strukturës së tyre, por edhe në aspektin e fjalorit të tyre. Dhe fjalori bazohet shumë në ndërveprimet e bisedave.

Fortsetzung folgt in der nächsten Ausgabe des Culture Supplement

Cilat janë dy fjalët në latinisht që thuhet se janë ilire dhe çfarë mund të dëshmojnë ato? A jemi sot në gjendje të verifikojmë me anë të provave gjuhësore se cili ishte kontributi i ilirishtes në zhvillimin e shqipes? A mundet shqipja të ndihmojë në rindërtimin e një pjese të historisë së Ballkanit që nuk është dokumentuar në burimet historike? Përse mbijetesa e dialekteve është thelbësore për ta kuptuar historinë e shqipes dhe cilat janë sfidat e sotme?