Die geschrumpfte Präsidentschaft: Wie das Verfassungsgericht die Präsidentschaft beschnitt und die Auflösung der Nationalversammlung zu einem politischen Instrument machte.

Rikthimi i presidencës në rolin e saj kushtetues nuk është projekt partiak. Është parakushti që vendi të ketë kre të shtetit, dhe që zgjedhjet të nënkuptojnë atë që duhet të nënkuptojnë. Një Kushtetutë e interpretuar për ta shpërblyer paralizën e vet pushon së qeni kornizë qeverisjeje dhe bëhet plan për kolaps institucional. Derisa Gjykata ta mbyllë mekanizmin që interpretimi i saj e ka mbajtur hapur, modeli do të përsëritet, dhe çdo përsëritje do ta konfirmojë atë që e demonstroi e fundit: se në Kosovë, shumicat zgjedhore janë provizore dhe shpërndarja është në dispozicion të cilësdo pakicë që zgjedh ta thërrasë

Një republikë që nuk arrin ta zgjedhë presidentin ka humbur diçka më të veçantë se kreun e shtetit. Ka humbur institucionin përmes të cilit mbahen në ekuilibër pushtetet e tjera. Ka humbur pushtetin moderues, pouvoir neutre të traditës kontinentale, ka humbur arbitrin që një Kushtetutë parlamentare e vendos pikërisht për të parandaluar që Qeveria, Kuvendi dhe Gjykata ta shkatërrojnë njëra-tjetrën përmes mosmarrëveshjeve të zakonshme. Më 28 prill 2026, Kuvendi i Kosovës u shpërnda pasi dështoi për herë të tretë ta zgjedhë atë arbitër. Shpërndarja është lexuar si dëshmi e dështimit politik: një opozitë intransigjente, një qeveri mazhoritare, një Gjykatë e paaftë për të imponuar kompromis. 
Ky shkrim propozon një lexim tjetër. Shpërndarja ishte e ligjshme, sepse ishte automatike; ishte automatike sepse Gjykata Kushtetuese, në një interpretim që e mban që nga viti 2011, e ka bërë lënien bosh të presidencës të arritshme përmes mungesës si mjet. Interesat politikane krijuan shkasin për ta përdorur këtë mekanizëm, vetë mekanizmi është doktrinar. 

Në qendër të kësaj historie qëndron institucioni i presidentit të Republikës dhe mënyra se si roli i tij kushtetues është ngushtuar me kalimin e kohës.

Presidenca në qendër

Presidenca e Kosovës është konceptuar si pushtet moderues: figurë e unitetit që qëndron mbi tre pushtetet që Kushtetuta i njeh, Qeverinë, Kuvendin dhe Gjykatën. Kushtetuta e vitit 2008 i jep presidencës pak kompetenca të drejtpërdrejta qeverisëse dhe shumë kompetenca të tërthorta arbitruese: përfaqësimin e shtetit, nominimin e kryeministrit pas zgjedhjeve, dekretimin e ligjeve, referimet në Gjykatën Kushtetuese. Presidenca është konceptuar për të ndihmuar arritjen e konsensusit në çështjet e formimit të qeverisë dhe të zgjedhjeve, pikërisht sepse roli i saj është moderues dhe jo ekzekutiv. 

Ky kalibrim shpjegon procedurën e zgjedhjes së presidentit të përcaktuar në Nenin 86 të Kushtetutës. Dy raundet e para kërkojnë 80 nga 120 vota; në raundin e tretë pragu zbret në 61, një shumicë absolute. Ky reduktim është i qëllimshëm: vendi duhet të ketë kreun e shtetit, dhe nëse konsensusi i gjerë del i paarritshëm, Kushtetuta parasheh zgjedhje me një shumicë më të ngushtë, në vend që posti të mbetet bosh.

Çfarë ka hequr Gjykata

Gjykata Kushtetuese e ka zvogëluar presidencën e Kosovës në dy mënyra të dallueshme. E para, në vitin 2014, ngushtoi atë që presidenca mund të bëjë. 

Neni 84 parasheh që presidenti emëron për kryeministër kandidatin e propozuar nga partia ose koalicioni që përbën shumicën. Neni 95, i cili rregullon të njëjtën procedurë, përdor kohën e kryer: partia ose koalicioni që ka fituar shumicën e nevojshme në Kuvend për të formuar Qeverinë. Një interpretim i jep presidentit autoritet arbitrues, vlerësimin se cila parti mund ta formojë në të vërtetë qeverinë. Interpretimi tjetër e redukton këtë vlerësim në aritmetikë të thjeshtë. Në KO103/14, Gjykata zgjodhi interpretimin e dytë. Presidenti u konsiderua i lidhur nga rezultati i certifikuar zgjedhor, i detyruar që mandatin t’ia ofronte fillimisht partisë më të madhe të vetme, pavarësisht aftësisë së saj për të ndërtuar shumicë. Funksioni arbitrues i Nenit 84 u shndërrua në funksion noterial. 

Hapi i dytë i ndërmarrë nga Gjykata lidhet me interpretimin e Nenit 86, i cili i ka qeverisur zgjedhjet presidenciale që nga viti 2011, dhe është doktrinarisht i ndryshëm. Ai nuk i zvogëlon kompetencat e presidencës; ai e ndërlikon zgjedhjen e saj. Të marra së bashku, dy vendimet e lënë presidencën më pak të aftë për të shërbyer si arbitër i rendit kushtetues: kompetencat e saj janë ngushtuar kur posti plotësohet, ndërsa plotësimi i tij pengohet kur politika reziston.

Interpretimi që Gjykata ka mbajtur

Në vitin 2011, në rastin Sabri Hamiti dhe të tjerët (KO 29/11), Gjykata e shpalli të pavlefshme zgjedhjen e Behgjet Pacollit si president. Në atë aktgjykim, Gjykata vendosi se kërkesa e Nenit 86 për dy të tretat e votave të të gjithë deputetëve nënkuptonte se të gjithë 120 deputetët duhej të votonin, përveç atyre me leje nga Kryetari i Kuvendit, me 80 vota pohuese të kërkuara në dy raundet e para. Pesëmbëdhjetë vjet praktikë institucionale e kanë zbutur këtë në një kërkesë pranie prej 80 deputetësh: seanca konsiderohet e pavlefshme nëse 80 deputetë nuk janë fizikisht të pranishëm dhe votojnë. Në një shkrim të mëparshëm kam shpjeguar problemet doktrinare të këtij interpretimi. Ajo që ka rëndësi këtu është efekti që prodhon ky interpretim. Sipas tij, raundi i tretë i Nenit 86, siguresa që e ul pragun kur konsensusi dështon, nuk mund të arrihet nëse raundet paraprake nuk janë mbajtur në mënyrë të vlefshme; dhe ato nuk mund të mbahen në mënyrë të vlefshme pa praninë e 80 deputetëve. Dështimi i zgjedhjes presidenciale, që Neni 82 e përcakton si shkak për shpërndarje, bëhet i arritshëm vetëm përmes mungesës. 

Ky është mekanizmi kushtetues siç është riinterpretuar nga Gjykata. Nëse përdoret apo jo, varet nga politika.

Refuzimet

Deri në mars 2026, kur u hap afati kushtetues për zgjedhjen presidenciale, Vetëvendosje kishte shumicë qeverisëse. Zgjedhjet e parakohshme të dhjetorit 2025 e kishin kthyer LVV-në në pushtet, dhe një koalicion që përfshinte përfaqësues të komuniteteve joshumicë, mes tyre edhe një deputet serb, siguronte 61 votat e nevojshme për të qeverisur. LVV-ja nuk i kishte 80 votat e nevojshme për ta zgjedhur presidentin në dy raundet e para. Partitë opozitare PDK-ja, LDK-ja dhe AAK-ja kishin së bashku më shumë se 41 deputetët, mungesa e të cilëve do ta pengonte kuorumin prej 80 deputetësh sipas interpretimit të Gjykatës. 

Modeli i refuzimit për të marrë pjesë nuk ishte i ri. Pas zgjedhjeve të shkurtit 2025, në të cilat LVV-ja kishte dalë e para, por nuk kishte shumicën, kryeministri Kurti i propozoi LDK-së koalicion; LDK-ja refuzoi. Seanca parlamentare që pasoi prodhoi një krizë të zgjatur për zgjedhjen e kryetarit të Kuvendit, në të cilën Gjykata Kushtetuese ndërhyri vazhdimisht, duke i strukturuar rezultatet e mundshme aq ngushtë sa negocimit të zakonshëm politik i mbeti pak hapësirë. Qeveria nuk u formua. Kosova iu kthye zgjedhjeve në dhjetor 2025. Në legjislaturën që pasoi, Kurti i ofroi LDK-së një qeveri të përbashkët me katër portofolë ministrorë, njërin prej tyre postin e zëvendëskryeministrit dhe njërin ministri regaliane, punët e jashtme. LDK-ja refuzoi. Kurti ia ofroi Kryesinë e Kuvendit PDK-së ose LDK-së në këmbim të pjesëmarrjes së tyre në seancën konstitutive. Të dyja refuzuan. Para procedurës presidenciale të marsit 2026, Kurti bëri edhe një ofertë tjetër: partitë opozitare mund të paraqisnin tre kandidatë për presidencën sipas zgjedhjes së tyre, Vetëvendosje do t’i siguronte 30 nënshkrimet e nevojshme për nominim dhe do t’i udhëzonte deputetët e saj të votonin për njërin nga tre kandidatët. Opozita refuzoi të paraqiste kandidatë. 

Të marra së bashku, këto propozime përshkruanin një model. Vetëvendosje ishte e gatshme të shkëmbente pozita të caktuara institucionale, pozita të larta në kabinet qeveritar dhe përzgjedhjen e kreut të shtetit për stabilitet koalicioni. Opozita refuzoi çdo ofertë. Asimetria është fakti empirik kundrejt të cilit duhet lexuar struktura e shkaseve të krizës. 

Të dyja palët vepronin mbi kalkulime racionale, por kalkulimet e tyre nuk ishin simetrike. LVV-ja, pasi e kishte ndërtuar identitetin e saj politik mbi kritikën e klientelizmit dhe kapjes së shtetit, mund të ofronte portofolë të caktuar ministorë, por jo ndarje të gjerë pushteti që do ta komprometonte programin e saj: formalizimin e ekonomisë, rritjen e pagës minimale, zbatimin e sovranitetit në veri, ndjekjet kundër korrupsionit, dhe ofertat e bëra e pasqyronin atë hapësirë. Opozita, përballë një qeverie programi i së cilës do ta zvogëlonte ndjeshëm levën e grupimeve të interesave që e mbështesnin, kalkuloi se çdo pjesëmarrje në një qeveri të udhëhequr nga LVV-ja do ta zgjaste jetën e qeverisë dhe do ta lejonte konsolidimin që opozita kishte nevojë ta parandalonte. Ofertat dështuan, jo sepse kushtet ishin të pamjaftueshme, por sepse vetë pranimi ishte rezultati që opozita kishte arsye ta parandalonte. Portofolët ministrorë nuk e ndalin konsolidimin; vetëm imponimi i një reseti të sistemit e bën këtë. Refuzimet nuk ishin dështime taktike të negocimit. Ato ishin vetë substanca e strategjisë së opozitës.

Mekanizmi në veprim

Presidenca ishte pika e presionit ku veproi kjo strategji. Presidentja Osmani kërkoi një mandat të dytë, por nuk arriti ta siguronte mbështetjen e nevojshme për nominim. Teksa afati po afrohej, ajo paraqiti amendamente kushtetuese që do ta zëvendësonin zgjedhjen parlamentare me zgjedhjen e drejtpërdrejtë popullore të presidentit; ato amendamente dështuan në Kuvend. Procedura kushtetuese pastaj u hap sipas kalendarit që kërkon Neni 86, dhe Vetëvendosje nominoi Glauk Konjufcën dhe Fatmire Mulhaxha-Kollçakun për seancën e 5 marsit 2026, nominime procedurale të vendosura në fletëvotim për ta përmbushur kërkesën që procesi të fillonte. Seanca dështoi për mungesë kuorumi. Osmani nxori dekret për shpërndarjen e Kuvendit më 6 mars. Gjykata Kushtetuese e shpalli dekretin të pavlefshëm më 25 mars, në KO72/26 dhe KO74/26, duke i dhënë Kuvendit edhe 34 ditë. 
Ato 34 ditë e konfirmuan modelin që mekanizmi e bëri të mundshëm. Oferta e kompromisit e përshkruar tashmë u refuzua. Më 27 prill, një ditë para skadimit të afatit, Vetëvendosje nominoi Feride Rushitin dhe Hatixhe Hoxhën dhe thirri një seancë të jashtëzakonshme për të njëjtën mbrëmje. Ishin të pranishëm 64 deputetë. U mbajt votimi. Rushiti mori 63 vota. Sipas dizajnit të Kushtetutës, ky ishte një raund i mbajtur në mënyrë të vlefshme që dështoi dhe duhej ta avanconte procedurën. Kërkesa e pranisë e Gjykatës e pengoi atë avancim. Seanca u ndërpre dhe vazhdoi më 28 prill, por nuk u mbajtën raunde të tjera. Kuvendi u shpërnda në mesnatë, kur skadoi afati. Zgjedhjet e parakohshme pasuan më 7 qershor dhe kthyen një Kuvend me të njëjtin konfigurim.

Çfarë kërkon ekuilibri

Cikli i shpërndarjes së Kosovës mbahet nga një arkitekturë institucionale që e bëri të mundshëm një opsion taktik specifik dhe mbahet nga një situatë politike në të cilën ai opsion është racional për aktorët që e posedojnë. Interpretimi i Nenit 86 nga Gjykata siguroi mekanizmin. Hendeku ndërmjet shumicës qeverisëse të LVV-së dhe 80 votave që kërkon interpretimi i Gjykatës ofroi rastin. Interesat programore të LVV-së siguruan motivin. Një institucion i konceptuar për t’i mbajtur tri pushtetet në ekuilibër u bë instrumenti përmes të cilit njëri prej tyre shkatërrohet kohë pas kohe. Kompetencat arbitruese të presidencës janë ngushtuar nga Gjykata, dhe vetë posti është bërë gjithnjë e më i vështirë për t’u plotësuar. Pouvoir neutre nuk mungon vetëm në kuptimin se ai nuk është zgjedhur ende. Ai mungon në kuptimin më të thellë se, edhe kur zgjidhet, i është dhënë më pak për të arbitruar.

Mundësia e mbetur

Amendamenti kushtetues nuk është aktualisht i mundshëm. Ndryshimi i Nenit 86 për ta hequr shtesën interpretuese do të kërkonte një shumicë prej dy të tretave në Kuvend, të njëjtin prag, interpretimi aktual i të cilit e ka prodhuar krizën. 

Mundësia e mbetur është interpretuese. Gjykata Kushtetuese e mban autoritetin që të deklarojë, për të ardhmen, se kuorumi prej 61 deputetësh i Nenit 69 qeveris çdo seancë të Kuvendit, përfshirë seancën që zgjedh presidentin; se pragjet e Nenit 86 janë numra fitues dhe jo kërkesa pranie; dhe se një raund votimi i mbajtur nën kuorumin e Nenit 69, në të cilin asnjë kandidat nuk e arrin pragun, është një raund që ka ndodhur dhe ka dështuar, duke e aktivizuar fazën pasuese: raundin tjetër, raundin e tretë, ose, pas një raundi të tretë në të cilin nuk janë mbledhur 61 vota pohuese, shpërndarjen që parasheh Neni 82. Ky korrigjim nuk e rrëzon rastin e vitit 2011; ai e dallon bazën vendimtare të atij rasti nga arsyetimi i ofruar pasi rasti ishte vendosur tashmë. Ai e rikthen arkitekturën që Kushtetuta e shkroi për zgjedhjen e ardhshme presidenciale dhe për legjislaturat që pasojnë. 

Institucioni i konceptuar për të arbitruar një republikë demokratike nuk mund të mbijetojë nëse mbetja bosh e asaj pozite është bërë pasoja e preferuar e mosmarrëveshjes së zakonshme partiake. Dhe rreziku nuk është vetëm presidenca. Ajo që rrezikohet është aftësia për ta përkthyer një rezultat zgjedhor në qeveri funksionale. Kur mungesa procedurale bëhet efektivisht veto ndaj rezultatit të një zgjedhjeje, rendi kushtetues pushon së njohuri vendimin e elektoratit dhe në vend të tij shpërblen pakicën që refuzoi të marrë pjesë në të. Prandaj, rikthimi i presidencës në rolin e saj kushtetues nuk është projekt partiak. Është parakushti që vendi të ketë kre të shtetit, dhe që zgjedhjet të nënkuptojnë atë që duhet të nënkuptojnë. Një kushtetutë e interpretuar për ta shpërblyer paralizën e vet pushon së qeni kornizë qeverisjeje dhe bëhet plan për kolaps institucional. Derisa Gjykata ta mbyllë mekanizmin që interpretimi i saj e ka mbajtur hapur, modeli do të përsëritet, dhe çdo përsëritje do ta konfirmojë atë që e demonstroi e fundit: se në Kosovë, shumicat zgjedhore janë provizore dhe shpërndarja është në dispozicion të cilësdo pakicë që zgjedh ta thërrasë.

(Ky tekst është përkthim në shqip i artikullit të botuar në I·CONnect, platformë e International Journal of Constitutional Law (I·CON).)